या सुंदर देशाची जीवनवाहिनी म्हणून ओळखल्या जाणार्या भारतीय रेल्वेमध्ये आपल्यापैकी बहुतांश लोकांनी प्रवास केला असेल. भारतीय रेल्वे मार्गांचे मोठे नेटवर्क लाखो प्रवासी आणि देशभरातील अनेक वस्तूंची वाहतूक करतात. भारतातील पहिली पॅसेंजर ट्रेन 1853 मध्ये मुंबई ते पुणे दरम्यान धावली आणि त्यानंतर भारतीय रेल्वेने कधीच मागे वळून पाहिले नाही.
भारतीय रेल्वेने वाफेच्या आणि कोळशाच्या इंजिनच्या दिवसांपासून ते येत्या काही वर्षांत बुलेट ट्रेन सुरू करण्याच्या योजनांपर्यंत अनेक पिढ्या आणि दशकांचा एक उल्लेखनीय प्रवास आणि बदल पाहिले आहेत. भारतीय रेल्वे आता आशियातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे आणि जगातील चौथ्या क्रमांकाचे रेल्वे नेटवर्क बनले आहे. भारतात एकूण १२,१६७ प्रवासी गाड्या आणि ७,३४९ मालवाहू गाड्या आहेत.
भारतीय रेल्वे दररोज 23 दशलक्ष लोकांची वाहतूक करते. ही संख्या अनेक देशांच्या लोकसंख्येपेक्षा जास्त आहे हे जाणून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल. पण भारतीय रेल्वेद्वारे चालवल्या जाणार्या गाड्यांची रचना सर्वात रंजक आहे.
जरी त्यांच्या डिझाइनमध्ये विविध गोष्टींचा समावेश असला, तरीही लोकांना सर्वात जास्त आकर्षित करतो तो भारतीय रेल्वे कोचेसचा रंग. बर्याच रेल्वे विविध व्यंगचित्रे आणि पोस्टर्सने सजल्या आहेत, परंतु आपण बहुतेक वेळा निळे, लाल आणि हिरव्या रंगाचे कोच देशभर फिरताना पाहिले आहेत. तर, ते फक्त या विशिष्ट रंगांमध्ये का रंगवले जातात आणि त्यांचा अर्थ काय हे आजच्या या लेखातून जाणून घेऊया.
निळ्या रंगाचे कोच :
आपण असे अनेक डबे पाहिले असतील जे निळ्या रंगाच्या विविध छटांमध्ये रंगवलेले आहेत कारण ते मोठ्या संख्येने आढळतात. त्यांना इंटिग्रल कोच फॅक्टरी कोच असेही म्हणतात आणि हा कारखाना तामिळनाडूमध्ये आहे. म्हणजे या कोचचे जन्मस्थान तामिळनाडू आहे.
निळे डबे असलेल्या गाड्या ताशी 70 ते 140 किमी वेगाने प्रवास करतात. मेल एक्सप्रेस किंवा सुपरफास्ट गाड्यांमध्ये हे डबे वापरले जातात. हे डब्बे वजनदार असल्यामुळे त्यांच्या देखभालीचा खर्च लक्षणीय आहे. दर 18 महिन्यांनी, या डब्यांची दुरुस्ती करणे आवश्यक असते.
लाल रंगाचे कोच :
अलिकडच्या वर्षांत भारतात लाल रंगाच्या डब्यांची संख्या प्रचंड वाढली आहे. त्यांना LHB किंवा Link Hofmann Busch म्हणूनही ओळखले जाते. ते पंजाबच्या कपूरथला जिल्ह्यात बनवले जातात. हे डबे स्टेनलेस स्टीलचे बनलेले आहेत आणि म्हणूनच ते वजनाने हलके आहेत.
डिस्क ब्रेकसह, हे डबे तशी 200 किमी अशी सर्वोच्च गती गाठू शकतात. त्याची देखभाल खर्चही कमी आहे. अपघात झाल्यास, हे डबे एकमेकांच्या वर रचले जात नाहीत कारण त्यांच्यामध्ये सेंटर बफर सिस्टम आहे. त्यांचा वापर मुख्यतः राजधानी आणि शताब्दी सारख्या सुपरफास्ट गाड्यांमध्ये केला जातो जेणेकरून त्यांना जास्त वेगाने धावता यावे.
हिरव्या रंगाचे कोच :
भारतीय रेल्वेच्या ‘गरीब रथ’ मध्ये हिरवे डबे वापरले जातात. मीटरगेज रेल्वेवर काही तपकिरी रंगाचे डबेही आहेत. दुसरीकडे, नॅरो-गेज मार्गावर, हलक्या वजनाचे डब्बे वापरले जातात. भारतात जवळपास सर्वच नॅरोगेज ट्रेन आता कालबाह्य झाल्या आहेत.
सदर लेख अथवा लेखातील कुठल्याही भागाचे छापील, इलेक्ट्रॉनिक माध्यमात परवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण किंवा कुठल्याही सोशल मीडियात कॉपी-पेस्ट करून पुनर्लेखन करण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यास कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल. लेख आपल्या मित्र, मैत्रिणींना पाठवण्यासाठी उपलब्ध पर्यायांचा वापर करून जरूर शेअर करा.
