राजस्थानमधील जैसलमेर हे शहर वाळवंटी प्रदेशात आहे. हे वाळवंट शहराबाहेर शेकडो मैल पसरले आहे, जिथे सर्वत्र वाळूचे मोठे ढिगारे आहेत. शहरापासून काही अंतरावर ‘कुलधरा’ नावाचे एक सुंदर गाव आहे, जे गेल्या 200 वर्षांपासून ओसाड पडले आहे. या गावात राहणारे लोक 200 वर्षांपूर्वी रातोरात गाव सोडून दुसरीकडे कुठेतरी गेले आणि परत आलेच नाहीत.
कुलधरा गाव आता पुरातत्व विभागाच्या देखरेखीखाली आहे. स्थानिक परंपरेनुसार, दोनशे वर्षांपूर्वी, जैसलमेर हे संस्थान असताना, कुलधरा गाव हे त्या संस्थानातील सर्वात सुखी गाव होते. सर्वाधिक महसूल येथूनच यायचा. या गावात पालीवाल ब्राह्मणांचे वास्तव्य होते. गावातल्या एका मुलीचं लग्न होणार होतं, जिच्याबद्दल असं म्हणतात की ती मुलगी खूप सुंदर होती.
जैसलमेर संस्थानाचा दिवाण, सलीम सिंग याने त्या मुलीला पाहिले आणि तो तिच्या सौंदर्याच्या प्रेमात पडला आणि तिच्याशी लग्न करण्याचा आग्रह धरला. स्थानिक पौराणिक कथांनुसार, सलीम सिंग हा एक अत्याचारी माणूस होता, ज्यांच्या क्रूरतेच्या कथा दूरदूरपर्यंत प्रसिद्ध होत्या. मात्र असे असतानाही कुलधराच्या लोकांनी सलीम सिंगला मुलगी देण्यास नकार दिला. सलीम सिंग यांनी गावकऱ्यांना विचार करण्यासाठी काही दिवस दिले. सलीम सिंगचे ऐकले नाही तर गावात नरसंहार घडवून आणेल, हे गावकऱ्यांना माहीत होते.
परंपरेनुसार, कुलधराच्या लोकांनी गावाच्या मंदिराजवळ असलेल्या चौपालमध्ये पंचायत घेतली आणि आपल्या मुलीची आणि आपल्या गावाची इज्जत वाचवण्यासाठी गाव कायमचे सोडण्याचा निर्णय घेतला. रात्रीच्या शांततेत सर्व गावकरी आपापली घरे, गुरेढोरे, धान्य आणि कपडे घेऊन कायमचे निघून गेले आणि परत आलेच नाहीत.
जैसलमेरजवळ असलेल्या कुलधारा गावात अनेक ओळीत बांधलेली दगडी घरे आता हळूहळू भग्नावस्थेत गेली आहेत. पण या अवशेषांवरून या गावाची पूर्वीची समृद्धी दिसून येते. काही घरांमध्ये स्टोव्ह, बसण्याची जागा आणि घागरी असल्याने येथून कुणीतरी नुकतेच निघून गेल्याचा भास होतो. हे गाव मोकळ्या जागेत स्थित असल्यामुळे तिथे प्रचंड शांतता असते. या शांततेत झोंबणारा वाऱ्याचा आवाज वातावरण आणखीनच उदास करतो.
स्थानिक लोक त्यांच्या वडिलांकडून ऐकलेल्या गोष्टीत सांगतात की, रात्रीच्या शांततेत कुलधराच्या अवशेषांमध्ये कोणाच्या तरी पावलांचा आवाज येतो. कुलधरा येथील लोकांचे आत्मे आजही येथे भटकत असतात, अशी स्थानिक लोकांमध्ये ही धारणाही प्रसिद्ध आहे. आणखी एक समज असाही प्रसिद्ध आहे की, जेव्हा कुलधराचे लोक हे गाव सोडून जात होते, त्यावेळी त्यांनी हे गाव कधीही वसणार नाही असा शाप दिला होता. त्यांच्या जाण्यानंतर दोनशे वर्षांनी हे गाव आजही जैसलमेरच्या वाळवंटात ओसाड पडले आहे.
या गावात पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी राजस्थान सरकारने येथील काही घरे पूर्वीप्रमाणेच पुनर्संचयित केली आहेत. गावातील मंदिर आजही जुन्या काळाच्या साक्षीप्रमाणे आपल्या जागी उभे आहे. दरवर्षी हजारो पर्यटक हे गाव पाहण्यासाठी येतात.
