आजकाल लंपी व्हायरस नावाचा रोग देशातील १२ राज्यांमध्ये जनावरांना गुळंकृत करत आहे. विशेषतः राजस्थानात त्याचा कहर सुरू आहे. या आजारामुळे राजस्थान मध्ये 57 हजार गुरांना जीव गमवावा लागला आहे. याशिवाय उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, मध्य प्रदेश, हरियाणा आणि पंजाबसह देशातील इतर राज्यांमध्ये देखील लंपी व्हायरस वेगाने पसरत आहे. केंद्रापासून राज्यांची सरकारे या विषाणूला रोखण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत. दिल्ली सरकारनेही याबाबत सतर्कता दाखवली आहे. केंद्र सरकारने म्हटले आहे की लंपी विषाणूचा सामना करण्यासाठी सर्व 12 राज्यांशी समन्वय स्थापित केला जात आहे. हा लंपी व्हायरस काय आहे, तो कसा पसरतो, याची लागण कशी होते, याबाबत काय काळजी घ्यावी हे आजच्या या लेखात जाणून घेऊ.
लम्पी व्हायरस म्हणजे काय? : कॅप्री पॉक्स विषाणूला लम्पी व्हायरस असेही म्हणतात. याला लम्पी स्किन डिसीज व्हायरस असेही म्हणतात. हा विषाणू Poxviridae विषाणू कुटुंबातून उद्भवतो. Poxviridae ला पॉक्स व्हायरस देखील म्हणतात. त्याचे नैसर्गिक यजमान पृष्ठवंशी आणि पृष्ठवंशी प्राणी आहेत. स्मॉलपॉक्स म्हणजेच देवी रोग देखील याच कुटुंबाशी संबंधित आजारांमध्ये समावतो. कॅप्रीपॉक्स विषाणू हा कॉर्डोपॉक्सविरिने कुटुंबातील विषाणूंचा एक प्रकार आहे.
जागतिक प्राणी आरोग्य संघटनेने या आजाराची माहिती दिली आहे. हे विषाणू प्राण्यांच्या त्वचेवर संसर्ग पसरवतात. कॅमल पॉक्स, हॉर्स पॉक्स आणि एव्हियन पॉक्सशी त्यांचा संबंध नाही. हा विषाणू आशिया आणि आफ्रिकेत आढळतो. जीव-जंतु यासाठी वाहक म्हणून काम करतात, जे एका प्राण्यापासून दुसऱ्या प्राण्यामध्ये हा रोग पसरवतात. मानवाला कॅप्री पॉक्स विषाणूची लागण होऊ शकत नाही, असे देखील जागतिक प्राणी आरोग्य संघटनेने संगितले आहे.
लम्पी व्हायरसची लक्षणे : साधारणपणे, जनावरांच्या त्वचेवर गुठळ्या येतात आणि नंतर त्यात पू होतो. कालांतराने हे फोड खाज सुटणारे कवच बनतात, ज्यावर व्हायरस महिनो महिने राहतो. हा विषाणू प्राण्यांची लाळ, नाकातील स्राव आणि दुधातही आढळू शकतो. याशिवाय जनावरांच्या लसिका ग्रंथी सुजणे, ताप, जास्त लाळ आणि डोळ्यांच्या बुबुळाच्या पुढील भागाचा होणारा दाह ही विषाणूची इतर लक्षणे आहेत.
यावर उपचार काय आहे? : या आजारावर अद्याप कोणताही विशिष्ट उपचार नाही, परंतु केनिया या पूर्व आफ्रिकन देशात, मेंढी पॉक्स आणि शेळी पॉक्ससाठी बनवलेल्या लसींचा वापर केप्री पॉक्सची प्रतिकारशक्ती विकसित करण्याचा मार्ग म्हणून केला जातो. कॅप्री पॉक्स विषाणू हा एकच सेरोटाइप असल्याने, लसीचा प्रभाव जास्त काळ टिकतो. जनावरांमध्ये रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास त्यांना वेगळे ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. भारतात, या विषाणूसाठी कॅटल गाउट पॉक्स लसीचा डोस दिला जात आहे.
केंद्र सरकारचे उपाय : केंद्र सरकारचे म्हणणे आहे की लुम्पी विषाणूबाबत सर्व 12 राज्यांच्या मागणीनुसार गोट पॉक्स लस उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
याआधी राज्य सरकारे स्वतः ही लस विकत घेत होती पण आता केंद्र सरकारकडून ही लस खरेदी केली जात आहे. यामध्ये केंद्र 60 टक्के केंद्र तर राज्य सरकार 40 टक्के खर्च करत आहे.
यूपीमध्ये लम्पी व्हायरस : एका आकडेवारीनुसार, यूपीमध्ये लुम्पी विषाणूमुळे सुमारे 200 गायींचा मृत्यू झाला आहे. 21 हजार गायींना याची लागण झाल्याचे सांगण्यात येत आहे. मुरादाबाद, मेरठ, बरेली, आग्रा, अलीगढ आणि झाशीमध्ये जास्त संसर्ग दिसून येत आहे. इतर राज्यातून जनावरे आणण्यास आणि पशु मेळ्यांना बंदी घालण्यात आली आहे. बाधित जिल्ह्यांतील जनावरांच्या हालचालींवरही बंदी घालण्यात आली आहे. बाधित जिल्ह्यांमध्ये पशुवैद्यकीय रुग्णवाहिका कार्यरत आहेत. बाधित जिल्ह्यांमध्ये 17 लाख 50 हजाराहून अधिक लसी उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. कोविड कमांड सेंटरच्या धर्तीवर अनेक जिल्ह्यांमध्ये लम्पी व्हायरसपासून संरक्षण करण्यासाठी नियंत्रण कक्ष स्थापन करण्यात आले आहेत.
मध्य प्रदेश मधील स्थिती : मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथील राज्य पशु रोग अन्वेषण प्रयोगशाळेत नियंत्रण कक्ष स्थापन करण्यात आला आहे. सरकारने 0755-2767583 हा आपत्कालीन क्रमांक जारी केला आहे, ज्यावर शेतकरी कॉल करून त्यांच्या समस्या कळवू शकतात.
पंजाबमध्ये दुधाचे उत्पादन घटले : पंजाबमधील प्रोग्रेसिव्ह डेअरी फार्मर्स असोसिएशन (पीडीएफए) ने म्हटले आहे की या रोगामुळे राज्यातील दूध उत्पादन 15 ते 20 टक्क्यांनी घटले आहे. त्याचबरोबर गायींचे सरासरी दूध उत्पादनही वर्षभर कमी राहण्याची अपेक्षा आहे. पीडीएफएने म्हटले आहे की, यामुळे त्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी पूर्णपणे गुरांवर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांवर वाईट परिणाम झाला आहे. राज्याच्या पशुसंवर्धन विभागाने दिलेल्या आकडेवारीनुसार 1.26 लाख गुरे या आजाराने ग्रस्त आहेत. या आजारामुळे आतापर्यंत 10,000 हून अधिक गुरांना आपला जीव गमवावा लागला आहे. तथापि, पीडीएफएचा दावा आहे की लुंपी रोगामुळे पंजाबमध्ये आतापर्यंत एक लाखाहून अधिक गुरे मरण पावली आहेत. या आजाराने बाधित राज्यातील प्रमुख जिल्हे म्हणजे फाजिल्का, फरीदकोट, भटिंडा आणि तरण तारण.
