इन्कम टॅक्सच्या छाप्याची भिती न बाळगता आपण आपल्या घरी किती रोकड आणि सोनं ठेवू शकतो? जाणून घ्या कयदा काय सांगतो.

गेल्या एका आठवड्यातील 3 बातम्या वाचा… (1). अर्पिता मुखर्जीच्या घरातून ईडीने सुमारे 50 कोटी रोकड आणि 6 किलो सोने जप्त केले आहे. (2). पश्चिम बंगालमधून काँग्रेसच्या 3 आमदारांना 49.8 लाख रुपयांसह पोलीस कोठडीत पाठवण्यात आले. (3) . पत्रा चाळ घोटाळ्यातील संजय राऊत यांच्या घरावर छापा टाकून ईडीने 11 लाखांची रोकड जप्त केली.

सरकारी यंत्रणांच्या या छाप्यामुळे लोकांच्या मनात प्रश्न निर्माण झाला आहे – शेवटी आपण आपल्या घरात किती रोख आणि सोने ठेवू शकतो? आजच्या आपल्या या लेखामध्ये आम्ही कायदा आणि तज्ञांचा हवाला देऊन या प्रश्नाचे उत्तर देत आहोत…

सर्व प्रथम, कोणताही सामान्य माणूस आपल्या घरात हवा तेवढा पैसा ठेवू शकतो, परंतु या पैशाचा स्त्रोत निश्चितपणे जाणून घेणे आवश्यक आहे. समजा तुमच्या घरात ५ कोटी रुपये ठेवले आहेत आणि तपास यंत्रणा तुमच्या घरावर छापा टाकेल. अशा परिस्थितीत तुम्हाला तुमचे उत्पन्न आणि संबंधित पुरावे दाखवावे लागतील.

तपासादरम्यान तुमच्या घरातून जप्त केलेल्या पैशांचा हिशेब चुकवल्यास, तुम्हाला 137% पर्यंत दंड भरावा लागेल. याशिवाय, केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळाच्या म्हणजेच CBDT च्या नवीन नियमांनुसार, जे 26 मे 2022 पासून देशात लागू होणार आहेत, एक व्यक्ती एका वर्षात 20 लाख रुपयांपेक्षा जास्त रोख व्यवहार करू शकणार नाही.

तुम्हाला हवे असल्यास तुम्ही कितीही सोने घरात ठेवू शकता. तुमच्या घराचे सोने खात्रीशीर असावे हे एकच लक्षात ठेवा. इथे खात्रीचा अर्थ असा आहे की घरात ठेवलेल्या सोन्याचा पुरावा असणे आवश्यक आहे. त्याचे छापील बिल अथवा अन्य काही पुरावा.

घरात जास्त सोने असल्यास कोणती कागदपत्रे दाखवावी लागतील? : जर तपास यंत्रणेने तुमच्या घरातून जास्त प्रमाणात सोने जप्त केले, तर आयकर कायदा 1961 च्या कलम 132 नुसार, आयटी अधिकार्‍यांना त्याच्या स्त्रोताविषयी माहिती विचारण्याचा अधिकार आहे. या अंतर्गत, प्रामुख्याने 3 प्रकारांपैकी कोणतीही कागदपत्रे दाखवावी लागतात.

पहिला : तुम्ही सोने खरेदी केले असेल तर तुम्हाला त्यासंबंधीची कागदपत्रे दाखवावी लागतील.

दुसरे : जर कुटुंबाकडून सोने मिळाले असेल तर कौटुंबिक सेटलमेंटशी संबंधित कागदपत्रे दाखवावी लागतात.

तिसरा : जर तुम्हाला भेटवस्तूमध्ये सोने मिळाले असेल, तर त्याच्याशी संबंधित गिफ्ट डीड दाखवावे लागेल.

32 वर्षांपूर्वी संपलेला सुवर्ण नियंत्रण कायदा : स्वातंत्र्यानंतर, देशामध्ये एखादी व्यक्ती त्याच्याकडे किती सोने ठेवू शकते यासाठी सुवर्ण नियंत्रण कायदा 1968 करण्यात आला. विहित प्रमाणापेक्षा जास्त सोने घरात ठेवण्यावर या कायद्याद्वारे नियंत्रण ठेवण्यात आले. 1990 नंतर, हा कायदा रद्द करण्यात आला आणि लोकांना वैध स्त्रोत म्हणून अमर्यादित सोने ठेवण्याचा अधिकार मिळाला.

कागद किंवा पुरावा नसतानाही घरात सोने ठेवता येते का? : भारतीय समाजात लग्नापासून प्रत्येक सणात सोने खरेदी करण्याची परंपरा आहे. अशा परिस्थितीत कोणताही कागद किंवा पुरावा नसतानाही ठराविक प्रमाणात सोने घरात ठेवण्यास सरकारने परवानगी दिली आहे. जाणून घेऊया सरकारी नियमानुसार किती सोने ठेवता येते…

• विवाहित महिला 500 ग्रॅम सोने ठेवू शकते.
• अविवाहित महिला 250 ग्रॅम सोने ठेवू शकते.
• विवाहित पुरुष 100 ग्रॅम सोने ठेवू शकतात.
• अविवाहित पुरुष 100 ग्रॅम सोने सोबत ठेवू शकतात.

अवैध पैसे किंवा सोने आढळल्यास एजन्सी काय कारवाई करतात? : या प्रकरणी सर्वोच्च न्यायालयाचे वरिष्ठ वकील विराग गुप्ता यांचे म्हणणे आहे की, प्राप्तिकर विभाग, कस्टम विभाग आणि ईडी या तिन्ही तपास यंत्रणांना वेगवेगळ्या कायद्यांतर्गत बेकायदेशीर, बेनामी किंवा अवैध सोने, मालमत्ता किंवा पैसा जप्त करण्याचा अधिकार आहे.

जप्त केलेल्या रोकड आणि सोन्याचे काय होते? : सर्व प्रथम, जप्त केलेल्या रोकड किंवा सोने इत्यादींचा पंचनामा केला जातो. एकूण किती रक्कम जप्त करण्यात आली, किती बॅगा आहेत, 200, 500 च्या किती व इतर नोटा आहेत, असे पंचनाम्यात नमूद आहे. जप्त करण्यात आलेल्या रोकडमध्ये, नोटेवर किंवा लिफाफ्यात काही चिन्ह किंवा काहीही लिहिलेले असेल, तर ते तपास यंत्रणेमार्फत जमा केले जाते, जेणेकरून ते न्यायालयात पुरावा म्हणून सादर करता येईल.

जप्त केलेली रोकड पुरावा म्हणून आवश्यक नसल्यास सक्षम अधिकाऱ्याच्या मान्यतेनंतर ती रक्कम बँकेत जमा केली जाते, असे विराग सांगतात. तपास यंत्रणा जप्त केलेले पैसे केंद्र सरकारच्या रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया किंवा स्टेट बँक ऑफ इंडियामध्ये जमा करतात. अंतर्गत आदेशाने खटल्याची सुनावणी पूर्ण होईपर्यंत तपास यंत्रणा पुराव्यासाठी पैसे त्यांच्या ताब्यात ठेवतात. तसेच पुरावे न दाखविल्यास तपास यंत्रणा जे सोने जप्त करते, त्याचा पंचनामा आधी केला जातो. त्यानंतर ते विभागीय कोठडीत किंवा शासकीय गोदामात जमा केले जाते.