गरोदरपण हा महिलेच्या आयुष्यातला असा काळ असतो ज्यामध्ये तिच्या शरीरात फॉर्म प्रचंड प्रमाणात हार्मोन्स सक्रिय होत असतात. मोठे शारीरिक आणि मानसिक बदल घडत असतात. गरोदरपणात बाईच्या मोठ्या प्रमाणात होणारे बदल हे सर्वश्रुत आहेत. पण मेंदूमध्ये नेमके कसे बदल होतात? आणि का होतात? याबद्दल मात्र फारशी माहिती नाही.
प्रेग्नेंसीच्या काळात विसराळूपणा वाढणे, गोंधळ होणे, अचानक ब्लँक होणं असे झाल्यास त्याला प्रेग्नेंसी ब्रेन किंवा बेबी ब्रेन म्हटलं जातं. प्रेग्नेंसीच्या काळात मेंदूत खरच बदल होतात याचा अभ्यासमधून समोर आले आहे. गर्भारपणात मेंदूत कसे बदल होतात? बाळ झाल्यावर मेंदू पूर्वीसारखा होतो का? याबद्दल संशोधन समजून घेऊया..
यापूर्वी महिलांच्या मेंदू काळापूर्वी आणि बाळंतपणानंतर स्कॅन करून अभ्यास करण्यात आले होते. पण प्रेग्नेंसीच्या काळात मात्र अशाप्रकारचे स्कॅन करण्यात आले नव्हते. आता करण्यात आलेल्या संशोधन नेचर नुरो सायन्स यातुन प्रसिद्ध करण्यात आले. दिवस जाण्यापूर्वी आणि गरोदरपणाचे 9 महिन्यांच्या काळात आणि त्यानंतर मेंदू मध्ये काय-काय बदल होतात? याचा पहिल्यांदाच सखोल अभ्यास करण्यात आला आणि त्यामुळे हे बदल दिसून आले आहेत.
या अभ्यासासाठी 38 वर्षांच्या एका निरोगी महिलेच्या मेंदूचे 26 एमआरआय स्कॅन करण्यात आले. त्यांच्या भावना आणि लोकांसोबत वेळ याबद्दलच्या म्हणजे सोशलीसिंग बद्दलच्या भावना बद्दलच्या प्रक्रिया प्रोसेसिंग करणाऱ्या मेंदूच्या भागामध्ये लक्षात येण्याजोगे बदल झाल्याचा संशोधकांना आढळले. बाळाला जन्म दिलाय 2 वर्षांनंतर देखील हे बदल टिकून होते. युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्नियाच्या सेंटर फॉर बायोलॉजी संशोधक एका महिलेच्या मेंदूचा अभ्यास यासाठी करण्यात आला, अशा प्रकारचे संशोधन केल्याबद्दल अशी चर्चा सुरू असतानाच त्या IVF द्वारे प्रेग्नेंसी प्लान करत होत्या.
आता त्यांना 4 वर्षांचा मुलगा आहे. प्रेग्नेंट असताना स्वतःच्या मेंदूचा सखोल अभ्यास करता येणं, त्याची प्रेग्नेंट नसणाऱ्या महिलांच्या मेंदूच्या स्कॅन सोबत तुलनात्मक पडताळणी करता येणे, हे सगळं अनोखा असल्याचे डॉक्टर सांगतात. मेंदूमध्ये 40% ग्रे मॅटर तर 60 टक्के व्हाइट मॅटर असतं. हे दोन्ही मेंदू आणि मज्जारज्जूसाठी महत्त्वाचे असतात. यामध्ये हालचाली भावना आणि स्मरणशक्ती त्यावर ती नियंत्रण ठेवणाऱ्या पेशी होय.
यामध्ये सर्वसाधारणपणे मज्जा पेशंट पासून सुरु होणारे तंतू असतात. मज्जासंस्थेचा संदेश पाठवणं तो वाहून नेणे आणि त्यावर ती प्रक्रिया म्हणजे प्रोसेस करणं हे या व्हाइट मॅटरचे काम असतं, ग्रे मॅटर असलेल्या मेंदूच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये संपर्क प्रस्थापित करणं हे मेंदूतला ग्रे मॅटरच काम असत आणि तुमचा उरलेले सारे यांच्यामध्ये कम्युनिकेशन म्हणजे संवाद तयार करणं याच काम असतं.
डॉक्टरयांच्या प्रेग्नेंसीच्या पहिल्या सहा महिन्यांच्या काळात त्यांच्या मेंदूमध्ये वेगवेगळ्या भागांमधल्या व्हाइट मॅटर वाढलं होतं. बाळाच्या जन्मानंतर लगेच त्याची पातळी मात्र पूर्ववत झाली. न्यूरोप्लास्टिसिटी म्हणजे माणसाच्या संपूर्ण आयुष्यामध्ये मेंदूची बदलण्याची किंवा जुळवून घेण्याची क्षमता होय. नवीन अनुभव, दुखापती यांच्यानुसार मेंदू जुळवून घेत असतो. मानवी मेंदू कसा काम करतो ? त्या मध्ये कधी आणि किती बदल होऊ शकतात? याविषयी समजून घेण्यासाठी आता या संशोधनाची मदत होणार आहे.
यामध्ये बाळाच्या जन्मानंतर येणार डिप्रेशन आणि गर्भारपणामधील एक डिसऑर्डर ज्यामध्ये रक्तदाब वाढत, किडनी किंवा यकृताचा नुकसान होऊ शकतो. प्रेग्नन्सी दरम्यान मेंदूमध्ये होणारे बदल पोस्टमार्टम डिप्रेशन किंवा प्रियांशी असं निदान होऊ शकतं का? यांचा परिणाम मेंदूवरही कसा होतो? याबद्दल संशोधन देखील आता करण्यात येणार आहेत.
